شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ - ۱۰:۲۸
نگاهی به فلسفه‌ پایان جنگ در دعای مرزداران 

حوزه/ دعای بیست و هفتم صحیفه سجادیه که به «دعای مرزداران (دعاء اهل الثُغور)» مشهور است، تنها یک درخواست برای پیروزی جبهه حق در نبرد نظامی نیست، بلکه بیان‌گر یک الگوی جامع از «هدف غایی نبرد»، «مسیرهای رسیدن به آن» و «مراحل تحقق صلح پایدار» است.

به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام کاظم علی محمدی معاون تهذیب و تربیت حوزه علمیه استان آذربایجان شرقی، پیرامون تحلیل غایت‌شناختی و ساختاری پایان جنگ در دعای مرزداران در یادداشتی ارسالی به خبرگزاری حوزه یادآورشد: دعای بیست و هفتم صحیفه سجادیه که به «دعای مرزداران (دعاء اهل الثُغور)» مشهور است، تنها یک درخواست برای پیروزی جبهه حق در نبرد نظامی نیست، بلکه بیان‌گر یک الگوی جامع از «هدف غایی نبرد»، «مسیرهای رسیدن به آن» و «مراحل تحقق صلح پایدار» است. این یادداشت با بررسی فرازهای ۵، ۷، ۸ و ۱۵ این دعا، در صدد پاسخ به این پرسش است که از منظر امام سجاد (علیه السلام)، معیار و زمان پایان یافتن جنگ با دشمنان اسلام چیست؟ یافته‌های این بررسی نشان می‌دهد که پایان نبرد نظامی در این دعا، فراتر از یک توافق یا آتش‌بس ساده، در گروی تحقق دو رکن «امنیت پایدار» و «بازگشت جامعه به مسیر اصلی بندگی و تثبیت توحید» است.

مقدمه

در ادبیات دعایی اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، دعاها تنها ابزاری برای طلب خواسته‌های مادی، برآورده‌شدن حاجات و رفع مشکلات نیستند؛ بلکه ترسیم‌کننده نقشه‌های راهبردی و جهان‌بینی‌های الهی برای زیست مؤمنانه‌اند. دعای مرزداران، در عین تأکید بر تقویت قوای نظامی و امداد الهی، از نظر معنایی و ماهوی با جنگ‌های توسعه‌طلبانه قدرت‌طلبان و مستکبران تفاوت دارد. در این دعا، جنگ به‌عنوان یک «ضرورت رزمی و دفاعی» برای رسیدن به «هدف غایی» یعنی «بازگرداندن جهان به مدار توحید» معرفی می‌شود. دعای مرزداران با نگاهی راهبردی می‌کوشد تبیین کند که نبرد با دشمنان اسلام چه زمانی به معنای واقعی «پایان یافته است». برای درک این مفهوم، باید سه فراز این دعا را به ترتیب ظهور هدف، مسیر و فرآیند بررسی کرد.

۱. هدف غایی جنگ و جهاد: بازگشت به اصل بندگی (فراز هفتم)

مقصد نهایی و فلسفه اصلی پایان جنگ در این دعا، در فراز هفتم نهفته است. امام(علیه السلام) از خداوند می‌خواهد که با پیروزی در جنگ، مسلمانان را از درگیری‌های مداوم فارغ کند:

«…وَ فَرِّغْهُمْ عَنْ مُحَارَبَتِهِمْ لِعِبَادَتِکَ وَ عَنْ مُنَابَذَتِهِمْ لِلْخَلْوَةِ بِکَ حَتَّی لا یُعْبَدَ فِی بِقَاعِ الاَرْضِ غَیْرُکَ وَ لا تُعَفَّرَ لأَحَدٍ مِنْهُمْ جَبْهَةٌ دُونَکَ …؛ و خاطرشان را از جنگ با دشمن برای بندگی‌ات و از کارزار با آنان برای خلوت کردن جهت راز و نیاز با خودت آسوده کن؛ تا در سراسر زمین جز تو پرستش نشود و صورتی از آنان جز برای تو به خاک نساید.»

الف. فراغت از جنگ برای عبادت: «وَ فَرِّغْهُمْ عَنْ مُحَارَبَتِهِمْ لِعِبَادَتِکَ». جنگ در این نگاه، یک «مشغله و درگیری اضطراری» است. هدف از پایان دادن به جنگ، این نیست که مسلمانان تنها در آرامش باشند، بلکه هدف این است که آن‌ها از درگیری‌های طاقت‌فرسا «فارغ» شوند تا بتوانند با آسودگی خاطر به «خلوت با خدا» و «عبادت و بندگی» بپردازند.

ب. تثبیت توحید جهانی: «حَتَّی لا یُعْبَدَ فِی بِقَاعِ الاَرْضِ غَیْرُکَ وَ لا تُعَفَّرَ لأَحَدٍ مِنْهُمْ جَبْهَةٌ دُونَکَ». غایت نهایی نیز چنان است که در هیچ نقطه از زمین، جز خداوند، پرستیده نشود. پس، جنگ زمانی تمام است که «موانع بندگی» از میان برداشته شود.

همان نگاهی که امام خمینی (ره) نیز بارها در بیان خود بر آن تأکید داشتند: «تا شرک و کفر هست، مبارزه هست و تا مبارزه هست، ما هستیم. ما بر سر شهر و مملکت با کسی دعوا نداریم. ما تصمیم داریم پرچم لا اله الّا اللَّه را بر قُلَل رفیع کرامت و بزرگواری به اهتزاز درآوریم.» (صحیفه امام، ج۲۱، ص۸۸)

در جای دیگر می‌فرماید: «ما تا آخرین قطره خون خویش با آنان [امریکا و ابرقدرت‌ها] شدیداً می‌جنگیم؛ چرا که مرد جنگیم. ما انقلابمان را به تمام جهان صادر می‌کنیم؛ چرا که انقلاب ما اسلامی است و تا بانگ لا اله الا اللَّه و محمد رسول اللَّه بر تمام جهان طنین نیفکند مبارزه هست و تا مبارزه در هر جای جهان علیه مستکبرین هست، ما هستیم.» (همان، ج۱۲، ص۱۴۸)

۲. مسیر: دو راه تحقق این هدف (فراز هشتم)

پس از تبیین هدف، دعا در فراز هشتم، دو مسیر را برای رسیدن به آن هدف (یعنی پایان دادن به شرک و ایجاد امنیت پایدار) ترسیم می‌کند:

«اللَّهُمَّ اغْزُ بِکُلِّ نَاحِیَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عَلَی مَنْ بِإِزَائِهِمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ أَمْدِدْهُمْ بِمَلائِکَةٍ مِنْ عِنْدِکَ مُرْدِفِینَ حَتَّی یَکْشِفُوهُمْ إِلَی مُنْقَطَعِ التُّرَابِ قَتْلا فِی أَرْضِکَ وَ أَسْراً أَوْ یُقِرُّوا بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ وَحْدَکَ لا شَرِیکَ لَکَ؛ خدایا! هر ناحیه از مسلمانان را به جنگ با مشرکانی که در برابرشان هستند بدار و آنان را از جانب خود به فرشتگانی که پیاپی درآیند مدد فرما، تا دشمنان را به دورترین برهوت دورافتاده زمین فراری دهند و با کشتن و اسارتشان، زمینت را از لوث وجود آنان خالی کرده و پاک نمایند یا این که اقرار کنند به این که تو خدایی و غیر تو خدایی نیست، تنهایی و همتا نداری.»

این دو مسیر عبارت است از:

الف. مسیر قهر (نابودی توان نظامی و پایان تجاوزگری): «حَتَّی یَکْشِفُوهُمْ إِلَی مُنْقَطَعِ التُّرَابِ قَتْلا فِی أَرْضِکَ وَ أَسْراً». اگر دشمن بر کفر خود پافشاری کند، پایان جنگ با نابودی توان آن‌ها و اسارتشان صورت می‌گیرد.

ب. مسیر اقرار (رحمت و هدایت): «أَوْ یُقِرُّوا بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ…». یا اینکه ایمان آورده، به مسیر حق بازگردند و به وحدانیت خداوند اقرار کنند.

پس در نگاه امام سجاد (علیه السلام)، مطلوب اصلی، مسیر دوم است و پایان جنگ لزوماً با کشتار نیست؛ مسیر اول «راه ناچار» است. اگر دشمن به حق اقرار کند و به آن بازگردد، جنگ با پیروزی معنوی و بدون خون‌ریزی بیش‌تر به پایان می‌رسد.

بنابراین «کِی تمام می‌شود؟» پاسخش این است: هرگاه دشمن یا از پا درآید یا از ادعای باطل خود دست بردارد.

۳. فرآیند: تحقق صلح و امنیت پایدار (فراز پانزدهم)

در نهایت، در فراز پانزدهم، امام(علیه السلام) از یک فرآیند گام‌به‌گام برای پایان یافتن نبرد یاد می‌کنند. با تکرار عبارت «بَعْدَ أَنْ» (پس از آنکه) نشان می‌دهند که پایان جنگ یک لحظه‌ آنی نیست، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات راهبردی است:

«... فَإِنْ خَتَمْتَ لَهُ بِالسَّعَادَةِ وَ قَضَیْتَ لَهُ بِالشَّهَادَةِ فَبَعْدَ أَنْ یَجْتَاحَ عَدُوَّکَ بِالْقَتْلِ وَ بَعْدَ أَنْ یَجْهَدَ بِهِمُ الْأَسْرُ وَ بَعْدَ أَنْ تَأْمَنَ أَطْرَافُ الْمُسْلِمِینَ وَ بَعْدَ أَنْ یُوَلِّیَ عَدُوُّکَ مُدْبِرِینَ؛ ... اگر زندگی او (رزمنده) را به نیک بختی پایان دادی و شهادت را برایش مقدّر فرمودی، بعد از آن باشد که دشمنت را با کشتن ریشه‌کن سازد و پس از آن باشد که با اسارت آنها به دست مسلمانان (آن نابکاران را) به رنج و زحمت افکند و بعد از آن باشد که اطراف سرزمین‌های مسلمین ایمنی یابد و پس از آن باشد که دشمنانت به میدان جنگ پشت کرده (و شکست‌خورده) بازگردند.»

با توجه به این فراز از دعا، فرایند تحقق صلح و امنیت پایدار به این صورت است:

الف. تضعیف توان تهاجمی دشمن: «فَبَعْدَ أَنْ یَجْتَاحَ عَدُوَّکَ بِالْقَتْلِ وَ بَعْدَ أَنْ یَجْهَدَ بِهِمُ الْأَسْرُ». فروپاشی نیرو و توان دشمن.

ب. به زانو درآمدن آنان با اسارت: «و بعد أن یَجْهَدَ بِهِمُ الْأَسْرُ». فروپاشی اراده مقاومت دشمن.

ج. ایمن شدن مرزها: «وَ بَعْدَ أَنْ تَأْمَنَ أَطْرَافُ الْمُسْلِمِینَ». یکی از شاخصه‌های اصلی پایان جنگ در این دعا، «ایمنی مرزها» است. تا زمانی که امنیت پایدار در اطراف سرزمین‌های اسلامی برقرار نباشد، جنگ واقعاً تمام نشده است.

د. عقب‌نشینی قطعی و فرار دسته جمعی دشمن: «وَ بَعْدَ أَنْ یُوَلِّیَ عَدُوُّکَ مُدْبِرِینَ». پایان جنگ با عقب‌نشینی کامل دشمن و از میان رفتن میل به بازگشت آن‌ها رقم می‌خورد.

نکته‌ ظریف: این چهار مرحله پیش از شهادت یا سعادت رزمنده ذکر شده‌اند؛ یعنی ارزش شهادت در گرو آن است که آن چهار نتیجه حاصل شده باشد. امام(علیه السلام) نمی‌گوید «شهید شود تا جنگ تمام شود»، می‌گوید «شهید شود بعد از آن‌که جنگ به نتیجه رسید».

۴. پایداری امنیت پس از جنگ (فراز پنجم)

امام سجاد (علیه السلا) در فراز پنجم تنها به شکست فعلی دشمن بسنده نمی‌کند، بلکه خواستار قطع زنجیره‌ تهدید است:

«... وَ شَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ، وَنَکِّلْ بِهِمْ مَنْ وَرآئَهُمْ، وَاقْطَعْ بِخِزْیِهِمْ اَطْماعَ مَنْ بَعْدَهُمْ ...؛ و با شکست خوردنشان، گروه پشت سرشان را پراکنده ساز و شکست آنان را مایۀ عبرت دیگران کن و با خواری و زبونی آنان، آرزوهای کسانی را که پس از آن‌هایند قطع کن.»

الف. تضعیف پشت جبهه دشمن: «وَ شَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ». این عبارت به معنای این است که با شکست نیروهای اصلی، نیروهای پشتیبان و ذخیره‌ دشمن نیز دچار آشفتگی و پراکندگی شوند. از نظر راهبردی، جنگ زمانی تمام است که دشمن دیگر نتواند «نیروهای تازه‌ای» به جبهه تزریق کند.

ب. قطع زنجیره پشتیبانی: «وَنَکِّلْ بِهِمْ مَنْ وَرآئَهُمْ». این بخش به قطع حمایت‌های پشت‌پرده اشاره دارد. یعنی شکست فعلی باید به گونه‌ای باشد که قدرت‌های پشتیبان دشمن نیز از آن‌ها دست بکشند.

ج. از بین رفتن طمع آینده: «وَاقْطَعْ بِخِزْیِهِمْ اَطْماعَ مَنْ بَعْدَهُمْ». این مهم‌ترین بخش این فراز است. امام(علیه السلام) می‌خواهد که شکست دشمن، چنان با «خِزی» (رسوایی و خواری) همراه باشد که هر کس در آینده قصد تجاوز به مسلمانان را دارد، از ترس و با دیدن سرنوشت این دشمن، «طمع» خود را از حمله بردارد.

نتیجه‌گیری

با تکیه بر متن دعای مرزداران، می‌توان گفت: جنگ با دشمنان اسلام زمانی تمام می‌شود که «امنیت مرزها» برقرار گردد تا از این طریق، مسلمانان از دغدغه‌ جنگ فارغ شده و به مسیر اصلی «عبادت» بازگردند. خواه این امنیت از طریق «شکست نظامی و اسارت دشمن» حاصل شود و خواه از طریق هدایت او و «اقرار به توحید». با این حال، در نگاه امام سجاد (علیه السلام)، پایان جنگ تنها به معنای توقف درگیری نیست، بلکه مستلزم تحقق یک «امنیت ریشه‌ای» است؛ به گونه‌ای که با از میان رفتن پشتیبانی‌ها و فروپاشی اراده‌ دشمن، «طمع آنان برای تجاوز دوباره» نیز به کلی قطع گردد و «فکر حمله به مسلمانان» از ذهن دشمنان، به کلی پاک شود. بنابراین، معیار پایان جنگ در صحیفه سجادیه، فراتر از یک «آتش‌بس» یا «توافق سیاسی» است؛ بلکه تحقق هم‌زمان «امنیت مطلق و پایدار»، «قطع زنجیره‌ تهدید» و «تثبیت توحید» است.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha